جابر بْن حَیّان
جابر بْن حَیّان ، دانشمند ایرانی شیعه می باشند .
ایشان در قرن دوم هجری قمری که مجموعه بزرگی از آثار علمی در کیمیا، فلسفه، طب، ریاضیات، نجوم و موسیقی به او نسبت داده شده است؛ هرچند شهرت او به سبب کیمیا است.
او به عنوان پدر علم شیمی شناخته می شوند و آثار منسوب به او چارچوبی شیعی دارد.
جابر کیمیا را علمی الهی و برترین علم میداند که سالک باید بعد از خواندن ریاضی و فلسفه به آن دست يابد.
او یکی از شاگردان امام صادق علیه السلام بود.
البته منابع متعددی در وجود شخصیتی با این نام تردید کردهاند؛ چنانکه نام او در منابع متقدم رجالی شیعه ذکر نشده است. اما در مقابل، شماری از تاریخنگاران و زندگینگاران، از جمله ابن خَلَّکان، ابن ندیم، ابن طاووس، صَفَدی، سید محسن امین و صدیق حسن خان جابر را از شاگردان امام جعفر صادق(ع) دانستهاند.
ابن ندیم در گزارشی عجیب، از قول شخصی ثقه به نشانی خانه جابر در بغداد و کشف آزمایشگاه او در کوفه در زمان عزالدوله دیلمی (حکومت:۳۵۶ـ۳۶۷) اشاره کرده است که پس از بررسی این محل، هاونی در آنجا پیدا شده است و گویا در آن قطعهای طلا به وزن دویست رطل وجود داشته است. طبق نوشته ابن ندیم، جابر به سبب مناسب بودن آب و هوای کوفه، در این شهر به کار اکسیر میپرداخته است. وی با برمکیان در ارتباط بوده و احتمالاً برای جعفر برمکی (متوفی ۱۸۷)، کتابی درباره صناعت فاخر کیمیا نگاشته بوده است. او در این کتاب آزمایشهای عجیبی را درباره یک روش بسیار پیشرفتۀ کیمیاگری وصف کرده است.
در سال ۱۸۸قمری، با افول برمکیان در زمان هارون عباسی، جابر زندگی مخفیانهاش را در کوفه ادامه داد. طبق روایتی، او تا زمان خلافت مأمون (حکومت:۱۹۸ـ ۲۱۸) زنده بوده است. در روایتی دیگر، او در سال ۲۰۰ در شهر طوس درگذشت در حالی که کتاب الرّحمة را زیر بالین داشت.
ابن ندیم از جابر نقل کرده که سیصد کتاب در موضوع فلسفه، ۱۳۰۰ کتاب در موضوع حِیل و ۱۳۰۰ کتاب در صنایع مجموعه و آلات حرب (ماشینهای مکانیکی و جنگ افزارها) تألیف کرده است. بر این اساس، عبدالله نعمه، نویسنده معاصر، تعداد تألیفات جابر را بیش از ۳۹۰۰ عنوان دانسته است. ابن ندیم از فهرست موضوعی آثار جابر یاد کرده است. این فهرست موضوعی ـ که چند بخشی است ـ شامل مجموعه ۱۱۲ کتاب، هفتاد کتاب، دَه کتاب افزوده شده به مجموعه هفتاد کتاب، بیست کتاب و هفده کتاب است. در ادامه، ابن ندیم از مجموعه چند کتاب در پزشکی و کیمیا، سی کتاب که خود جابر نامی بر آنها ننهاده، دو کتاب در طب و نیز مجموعه آثار طبی جابر که تعداد آنها به پانصد جلد میرسیده، یاد کرده است.
