فُضَیل بن عَیاض
فُضَیل بن عَیاض (درگذشته در ۱۸۷ق)، عارف و زاهد مشهور می باشد.
ایشان که در کتب رجال، به عنوان یکى از راویان موثق، از امام صادق(علیه السلام) و از زهاد معروف، معرفى شده و در پایان عمر، در جوار «کعبه» مى زیست و همانجا در «روز عاشورا» بدرود حیات گفت، در آغاز کار، راهزن خطرناکى بود که همه مردم از او وحشت داشتند اما بعد از توبه معروفش وی را از راویان موثق و قابل اعتماد به شمار میآورند.
گفتهاند که وی در ابتدا راهزن بوده، ولی در پی حادثهای توبه کرده است.
سرگذشت
کنیهاش ابوعلی است و اصالتاً او را از اهل کوفه میدانند. وی در ابتدا در محلی بین ابیورد و سرخس به راهزنی مشغول بود ولی در پی واقعهای توبه کرد و به عبادت و زهد مشغول شد.
روایتهای مشهور تاریخی درباره داستان توبه فضیل گفتهاند که شبی وی به نیت یک زن از دیوار خانهای بالا رفته بود، صدای کسی را شنید که مشغول خواندن این آیه از قرآن بود:
«أَلَمْ یأْنِ لِلَّذِینَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّهِ…» (ترجمه:آيا براى كسانى كه ايمان آوردهاند هنگام آن نرسيده كه دلهايشان به ياد خدا نرم [و فروتن] گردد.)[سوره حدید–۱۶] و بر این اساس فضیل با شنیدن این کلام دگرگون شد و فریاد برآورد: پروردگارا، اکنون زمانش رسیده است. وی در پی این حادثه به گوشهای رفت و زهد اختیار کرد. داستان توبه او در منبرهای واعظان زیاد یاد میشود.
قبرستان معلاة (قبرستان ابوطالب) محل دفن فضیل بن عیاض
تاریخ درگذشت فضیل، در ماه محرم سال ۱۸۷ق گزارش شده است.
از نظر عالمان
عالمان رجال شیعه از جمله نجاشی، محمدتقی شوشتری و سید ابوالقاسم خویی، فضیل را از رجال اهل سنت معرفی کردهاند. از وحید بهبهانی نقل شده که وی فضیل را شیعه دانسته است.
از منظر علمای شیعه فضیل از راویان موثق و قابل اعتماد، و از اصحاب امام صادق(ع) است.
